Kim naprawdę był Jakub Frank? Samozwańczym mesjaszem, heretykiem, mistykiem, rewolucjonistą, a może twórcą i guru wpływowego projektu religijnego i społecznego na terenie Rzeczypospolitej?
Frank głosił nadejście nowej epoki, odrzucenie dotychczasowego porządku i radykalną przebudowę świata. Publicznie deklarował wierność katolicyzmowi, jednak rdzeniem jego nauki pozostawały ezoteryczna tradycja wywodząca się z kabały i sabbataizmu oraz przedziwna rytualna rozwiązłość i łamanie tabu, ukrywane pod chrześcijańskimi symbolami i pojęciami. Ogłaszając się polskim, katolickim patriotą, hołdował potajemnie ezoterycznej doktrynie kabały, w której chrześcijański świat, utożsamiany z Ezawem – biblijnym protoplastą Edomu, od wieków symbolizującym w tradycji żydowskiej świat wrogi Izraelowi – miał zostać wykorzystany przez „prawdziwą religię” i ostatecznie przez nią przezwyciężony.
To właśnie ta dwoistość – zewnętrzna konwersja i wewnętrzna doktryna – uczyniła frankizm jednym z najbardziej kontrowersyjnych ruchów religijnych nowożytnej Europy.
W XVIII wieku tysiące jego wyznawców porzuciły talmudyczny judaizm, przyjęły chrzest i wkroczyły do świata polskiej szlachty, administracji, kultury i polityki. Ich losy nie zakończyły się wraz ze śmiercią przywódcy ruchu. Wielu z nich weszło do elit Rzeczypospolitej, a następnie odnalazło się między innymi w środowiskach masońskich, oświeceniowych i rewolucyjnych. Do dziś historycy dyskutują, czy idee frankistowskie pozostawiły ślady w polskiej kulturze, romantyzmie, mesjanizmie narodowym oraz przemianach politycznych XIX wieku. Pytanie o rzeczywisty zasięg tego wpływu pozostaje jednym z najbardziej frapujących sporów polskiej historiografii.
Monumentalne dzieło Aleksandra Kraushara – do dziś najobszerniejsze polskie opracowanie poświęcone Jakubowi Frankowi i frankizmowi – prowadzi czytelnika przez świat kabały, mesjanizmu, tajnych doktryn, religijnych konwersji, politycznych ambicji i zakulisowych rozgrywek, odsłaniając mechanizmy ruchu, który przez dziesięciolecia fascynował, dzielił i budził niepokój.
***
Aleksander Kraushar (1843–1931) był historykiem, prawnikiem, publicystą, poetą i archiwistą, a zarazem jednym z najwybitniejszych badaczy dziejów Żydów polskich przełomu XIX i XX wieku. Pochodził z zasymilowanej rodziny żydowskiej związanej z Warszawą, ukończył studia prawnicze w Szkole Głównej Warszawskiej, brał udział w działalności środowisk patriotycznych okresu powstania styczniowego, a następnie przez wiele lat wykonywał zawód adwokata. Z czasem niemal całkowicie poświęcił się pracy historycznej.
Jego Dorobek obejmuje kilkaset publikacji poświęconych historii Polski, dziejom Warszawy oraz historii Żydów w Rzeczypospolitej. Do jego najważniejszych prac należą m.in. Historia Żydów w Polsce, monumentalna monografia Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832 oraz liczne studia poświęcone dziejom politycznym, społecznym i religijnym dawnej Polski. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmuje jednak dwutomowe dzieło Jakób Frank i frankiści polscy 1726–1816, które do dziś pozostaje jednym z podstawowych źródeł wiedzy o frankizmie.
Wyjechał wreszcie do Bukaresztu z Jakubowskim i tam wyjawił Adze oraz innym Panom, że zamierza „wejść do chrześcijańskiej religii”.
[…] Frank przybył nad Dniestr, który był wówczas silnie wezbrany, „kiedy lody były słabe”. Przewoźnicy, idąc przed wozem i obok niego, przeprowadzili go przez krę, dzięki czemu dotarł do Iwania, położonego w dobrach biskupa kamienieckiego na Podolu.
[…]. Dopiero tutaj Frank otoczył siebie i swoich najbliższych współpracowników zasłoną tajemniczości, silnie oddziałującą na wyobraźnię prostych ludzi, i zaczął odgrywać rolę apostoła oraz władcy dusz. Z Iwania wyszło pierwsze wezwanie do przejścia na katolicyzm oraz do zmuszenia rabinów do ponownego podjęcia dyskusji religijnej. Tutaj wreszcie, spaliwszy za sobą wszelkie mosty łączące go z judaizmem i islamem, nakreślił pierwsze zręby swojej nauki, którą odtąd rozwijał i przekształcał wraz ze zmieniającymi się okolicznościami.
To tutaj zaczęły napływać do niego rzesze Żydów, spragnionych nowości i poprawy swojego losu, bez względu na wiek i płeć. Wspólnota ta, w której kobiety i dzieci stanowiły znaczną część, stworzyła organizację o charakterze komunistycznym, utrzymując wspólną kasę ze składek napływających z różnych stron kraju. Z czasem środki te pozwoliły Frankowi otoczyć się niemal sułtańskim przepychem, a nawet urządzić – pod pozorem kultu religijnego – istny harem.
Fragment książki
